Prijepolje – Među tri zaštićene lokacije stećaka u Srbiji, jedna se nalazi u prijepoljskom selu Hrta. Stećci ukrašeni ornamentima rijetki su u Zapadnoj Srbiji i to je lokaciju u Hrtima preporučilo arheolozima prilikom donošenja odluke koje će lokacije biti predložene za nominaciju za listu svjetske baštine UNESKO.
-Riječ je o nekoj velmoškoj porodici koja je, očito, ovdje imala svoje imanje ili svoju oblast kojom su upravljali i vjerovatno je ovo njihovo porodično groblje, kazala je, svojevremeno novinarima mr Maja Đorđević iz Republičkog Zavoda za zaštitu spomenika kulture.
Postoje tri vrste naziva koji se koriste za iste nadgrobnike, navodi se u slobodnoj onlajn ekciklopediji Wikipedia.
Foto: A.Rovčanin, grafička obrada fotografije: Trem print Prijepolje
Prva vrsta su izrazi koji potiču sa autentičnih istorijskih izvora, mahom sa samih stećaka: kamen, kam, biljeg (bilig ili beleg), kuća, vječni dom. Riječ mašet za stećak dolazi od turske riječi mešhed (po narodnom mećit) koja označava grob junaka ili mučenog za vjeru.
Druga vrsta su izrazi ukorijenjeni u narodu: mramorje, svatovsko groblje, grčko groblje, divsko groblje, kaursko groblje…
Treći naziv stećak u početku su upotrebljavali seljaci u Hercegovini za visoko, uspravno kamenje, za razliku od nižih ploča. Od kraja XIX vijeka u izdanjima Glasnika Zemaljskog muzeja Sarajevo izraz stećak bio je upotrebljavan kao opšti izraz za sve nadgrobne spomenike, različitih dimenzija i izrade, čija pojava unutar relativno kratkog vremenskog raspona čini jedinstven fenomen.
Do sada je pronađeno više od 66.000 stećaka, od čega preko 50.000 na području Bosne i Hercegovine. Najveća koncentracija stećaka je u Hercegovini (Bileća, Stolac, Trebinje, Gacko, a najpoznatija nekropola je Radimlja kod Stoca. U Srbiji se stećci uglavnom nalaze u Sandžaku ili Raškoj oblasti i u zlatiborskom kraju. Na Zlatiboru stećci postoje gotovo u svakom selu, iako su mnogi korišćeni kao građevinski materijal.
Foto: A.Rovčanin, grafička obrada fotografije: Trem print Prijepolje
Stećci su težine od 100 kg do 32 tone. Osnovne grupe stećaka su položeni i uspravni kameni monoliti. Najveći broj stećaka pripada vrsti položenih monolita, koji se pojavljuju u tri forme: ploča (40 000), sanduk (13 000) i sljemenjak (sarkofag, 5 500). Među uspravnim kamenim monolitima raspoznaju se sljedeće varijante: stela, stup (obelisk), krstača i nišan.
Najslavniji pojedinačni stećak je Zgošćanski stećak, nađen u okolini Kaknja, koji se nalazi u Zemaljskom muzeju u Sarajevu. On nema natpis, a zbog izuzetne ukrašenosti neki istraživači, kao Đorđe Stratimirović, smatraju da je riječ o grobu Stefana II Kotromanića.
Više od 5.600 stećaka je ukrašeno i to najčešće povijenom lozicom, rozetama, krstovima, štitovima i mačevima, lukom i strelom, ljudskim i životinjskim figurama, scenama lova na jelene, scenama turnira, geometrijskim ornamentima i slično.
Preko 350 stećaka nosi natpise na bosanskoj ćirilici. Najviše ima stećaka sa uobičajenim natpisima „a se leži taj i taj“, uklesanih da bi trajalo sećanje na pokojnika i na one koji su spomenik digli.
Listu nekropola sa stećcima u Bosni i Hercegovini čini dvadeset i dve lokacije, u Hrvatskoj dve, u Crnoj Gori tri i u Srbiji tri. U Srbiji su najviši svetski status dobile tri lokacije: Arheološko nalazište Mramorje, Perućac, opština Bajina Bašta, arheološko nalazište Mramorje na potezima Uroševine i Gajevi, Rastište, opština Bajina Bašta i arheološko nalazište Grčko groblje, Hrta, opština Prijepolje.
Foto: A.Rovčanin, grafička obrada fotografije: Trem print Prijepolje
Arheološko nalazište Grčko groblje u Hrtima je prvi spomenik kulture u Prijepolju koji je pod zaštitom UNESKA. Stećci u Hrtima su rijedak primjer srednjovekovnog groblja čija su nadgrobna obilježja u velikom broju ukrašena različitim uklesanim i reljefnim motivima. Na Grčkom groblju u Hrtima nalazi se 79 spomenika i to 37 na Gornjem i 42 na Donjem groblju. Ovo je rijetko groblje čija su nadgrobna obilježja ukrašena motivima.
Na 18 spomenika nalaze se raznoliki motivi: krst upisan u krug, heraldički motivi – štit sa grbom, predstave mača, jelen, bordure od valovite linije s rozetama ili u vidu užeta. Odlukom Skupštine opštine Prijepolje ovo arheološko nalazište, na oko 16 km od grada, proglašeno je za kulturno dobro 1984. godine. Inače u dolini Lima, na teritoriji opštine Prijepolje i Priboj poznato je više od 40 srednjovekovnih grobalja sa kamenim nadgrobnim obiljžjima. Upisom spomenika na Listu svetske baštine, značajno povećava turistički potencijal ovog kraja.
Tekst je nastao u okviru projekta “Kulturni identitet bošnjaka Sandžaka”. Izradu teksta sufinansiralo je Ministarstvo informisanja i telekomunikacija iz sredstava na Кonkursu za sufinansiranje projekata proizvodnje medijskih sadržaja na jezicima nacionalnih manjina u 2025. godini. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.
PP Media
